Cv-ketelinstallaties worden meestal te ruim gedimensioneerd om onder alle klimaatomstandigheden het gewenste comfortniveau te kunnen garanderen. Bij warmtepompen werkt deze veiligheidsmaatregel juist tegen de installatie in, betogen drie deskundigen.
Stichting MOED heeft samen met Woonstichting Tiwos, ondernemers Durocan en Tube Inside en kennisinstituut ISSO de handen ineengeslagen om een antwoord te vinden op de vraag: ‘Hoe komen we van het gas af met behoud van bestaande cv-installaties’? Woonstichting Tiwos heeft hiervoor drie appartementen in Tilburg beschikbaar gesteld. Per woning realiseert elk van de twee ondernemers een alternatieve cv-installatie om van het gas af te komen. Een derde woning met een conventionele combiketel dient als referentiewoning.
De spelregels zijn om zo goed mogelijk de nieuwe installatie in te passen in de woning met de bestaande installatie met zo min mogelijk aanpassingen. Dit betekent dat de cv-ketel wordt ingeruild voor het alternatieve verwarmingssysteem. De radiatoren, leidingwerk en ventilatie blijven daarbij intact. Het doel van dit project is om te onderzoeken welke oplossingen er nog meer zijn dan rigoureus een woning aan te pakken.
Het initiatief vloeit voort uit de probleemstelling dat het voor bestaande bouw moeilijker is om vervangende technieken in te passen. Installateurs hebben te maken met randvoorwaarden van de bestaande bouw. Dit zijn bijvoorbeeld gebrekkige isolatie, te kleine radiatoren, ontbreken van vloerverwarming, gebrekkige ventilatiesystemen. Het is vaak financieel en bouwtechnisch niet goed mogelijk om deze randvoorwaarden aan te passen.
Stichting MOED verzorgt de coördinatie en ISSO verricht metingen in samenwerking met de Helicon opleiding Energie & Water. Zij verrichten in elke woning metingen op het gebied van comfort en elektrisch energiegebruik. Het project loopt tot eind februari a.s. De resultaten worden gepubliceerd in april en zullen o.a. vindbaar zijn via isso.nl.
Bij winkelcentrum Kronenburg in Arnhem is deze winter op feestelijke wijze de aansluiting op stadsverwarming gevierd. De trend is onmiskenbaar: steeds meer winkelcentra gaan van het gas af en kiezen dan voor stadsverwarming. De ervaringen in Arnhem laten zien welke installatietechnische uitdagingen daarbij komen kijken.
Winkelcentrum Kronenburg in Arnhem besloot, net als veel andere winkelcentra uit de jaren zeventig en tachtig, om in 2018 te vernieuwen. “In Arnhem is winkelcentrum Presikhaaf, dat ook in ons bezit is, al enige jaren aangesloten op stadsverwarming. Voor Kronenburg was het nu tijd om de cv-ketel te vervangen”, vertelt Lieke Klerks van eigenaar Wereldhave. “Wij zijn van mening dat op het moment dat je het anders kunt doen, je geen gas meer moet willen. Er is natuurlijk druk vanuit de overheid, maar de keuze om de gaskraan dicht te draaien bij Kronenburg is ook sterk geworteld in onze bedrijfsstrategie.”
Rik Janssen, manager Marketing en Communicatie bij Wereldhave, vult aan: “De overstap naar stadsverwarming is niet op zichzelf staand, het maakt deel uit van onze ambitie om het energiegebruik en de CO2-uitstoot in de winkelcentra te verlagen. Met name als er sprake is van renovatie komt de overstap naar stadsverwarming al snel in beeld.”
Praktische impact In de praktijk hebben de winkeliers weinig gemerkt van de overgang naar stadsverwarming. Klerks: “De verwarming in het winkelcentrum zit op de hoofdaansluiting van Wereldhave. Deze is op de stadsverwarming aangesloten. Voor winkeliers heeft dit weinig praktische impact.”
Desalniettemin moesten diverse aanpassingen worden doorgevoerd in het leidingenstelsel van het winkelcentrum. “Normaliter hoeft binnenin het pand weinig aangepast te worden. In principe hoef je alleen de cv-installatie te vervangen voor een warmteafleverset”, zegt Annemarie Sent, accountmanager bij Nuon. “Maar bij Kronenburg kwamen we op een andere plek binnen dan waar de gasgestookte ketel stond, dus daar moesten wat leidingen aangepast en gelegd worden.”
Buitenwerk Vooral het buitenwerk bracht diverse uitdagingen met zich mee. Sent: “Voor de leidingen moest een boring onder een nabijgelegen kruispunt door gemaakt worden. Hiervoor moest de totale lengte van de leiding worden uitgelegd. In de buurt van het winkelcentrum is daar een groenstrook voor gebruikt.”
Bij het winkelcentrum is gekozen om de warmteleiding aan te sluiten op de plek waar de vrachtwagens laden en lossen. Het was belangrijk om duidelijk te communiceren wanneer deze plek wel of niet bereikbaar was, aldus Sent. Dat gold ook voor de beperkte bereikbaarheid van het winkelcentrum doordat straten, zo kort als mogelijk was, werden afgesloten. Hiervoor zijn in samenwerking met de gemeente Arnhem uitgebreide verkeersmaatregelen met bewegwijzering uitgevoerd. Sent: “Door middel van flyers hebben we de bewoners hierover geïnformeerd. Daarnaast hadden we veel contact met de gemeente en Wereldhave, zodat we de communicatie met bewoners zo goed mogelijk konden coördineren." Uiteindelijk is de operatie zonder klachten van omwonenden uitgevoerd.
CO2-besparing De aansluiting op stadsverwarming levert Kronenburg een CO2-besparing van 85 procent op in vergelijking met de aardgasgestookte cv-installatie. Die besparing is vastgesteld door expertbureau BCGR, dat onder andere kijkt naar de oorsprong van de warmte die de AVR in Duiven levert. Sent: “De AVR verwerkt onder meer biogeen materiaal, zoals organisch afval, dat als duurzaam is aangemerkt. Daarnaast staat bij AVR in Duiven een speciale centrale die warmte maakt uit papierresidu." Sent wijst er ook op dat dankzij het warmtenet restwarmte die voorheen verloren ging nu een nuttige bestemming krijgt.
Voor vastgoedeigenaren is stadsverwarming op twee manieren duurzaam, concludeert Sent. De warmte is grotendeels afkomstig uit duurzame restwarmte en het systeem is onderhoudsarm doordat ketels niet meer vervangen hoeven te worden. Volgens Klerks en Janssen is de overgang naar stadsverwarming een belangrijk onderdeel van een toekomstbestendig winkelcentrum. Een winkelcentrum dat een belangrijke (wijk)functie vervult voor haar bezoekers en de 1250 mensen die er werken, maar dat eveneens bijdraagt aan een duurzamer Arnhem. De gemeente heeft als doel om in 2040 klimaatneutraal te zijn.
Winkelcentra zonder aardgas Met maar liefst drie winkelcentra op stadswarmte behoort Arnhem tot de koplopers in de warmtetransitie. In de Gelderse hoofdstad is naast Presikhaaf en Kronenburg ook winkelcentrum Schuytgraaf aangesloten op stadsverwarming. Ook in andere Nederlandse steden hebben winkelcentra belangstelling voor stadsverwarming. In 2017 werd het Rotterdamse winkelcentrum Hoogvliet - waar 108 winkels en 200 woningen zijn gevestigd - al aangesloten op het warmtenet. De warmte wordt geleverd door afvalverwerker AVR in Rozenburg en levert een CO2-besparing op van 80 procent.
Ook in bijvoorbeeld Stevensbloem in Leiden, Columbus in Almere Poort en de Amsterdamse winkelcentra Gelderlandplein en Mosveld wordt gebruik gemaakt van stadsverwarming. Nu steeds meer gemeenten inzetten op aardgasloze wijken neemt de kans toe dat winkelcentra in de toekomst van stadsverwarming gebruikmaken.
Het veertien verdiepingen tellende flatgebouw Hoog Lindoduin in Scheveningen met 182 galerijwoningen krijgt een gasloos verwarmingssysteem met warmteterugwinning. Met bodemwarmte worden de woningen via individuele warmtepompen voorzien van warmte en warm tapwater. In de zomer voorziet dit systeem in koeling.
Hoewel constructie-technische ingrepen de aanleiding waren voor de renovatie, werd er een extra investering gedaan om tot een gasloos energieconcept te komen, legt projectleider Arie de Graaf namens woningcorporatie Vestia uit. “Hiermee voldoet dit gebouw nu al aan onze doelstelling van een CO2 neutrale woningvoorraad in 2050. In het oorspronkelijke plan zaten gasgestookte ketels. Straks worden de 182 woningen aangesloten op dertien bodemwarmtepompinstallaties van 70 kW. Naast duurzaamheid is gebruiksvriendelijk onderhoud voor ons een belangrijke voorwaarde in de nieuwe situatie, net als éénsoortige bediening en het makkelijk kunnen opheffen van een storing. Daarom hebben we gekozen voor monitoring op afstand.”
Zo hoog mogelijke score De Graaf geeft aan dat er voor de verbetering van de energieprestatie twee sporen samengebracht worden: warmtevraag verlagen door isolatie en aanpassen van installaties voor aardgasvrije verwarming en tapwater; dit alles tegen acceptabele kosten. Dat betekent nieuwe kozijnen, dak- en kopgevelisolatie, HR++ dubbelglas, een wtw-ventilatiesysteem, warmtepompen en vloerverwarming. “Binnen wordt alles vernieuwd, inclusief de installaties; een nieuwe indeling, keuken en badkamer en aangepaste plafonds met een zwevende dekvloer, gescheiden door een isolatielaag. Dat is brandveiliger en geeft minder overlast door contactgeluid. Samen met de vervanging van balkons en galerijen die anderhalf keer zo breed worden, vernieuwde liftinstallaties, gemoderniseerde hoofdentree en een nieuwe, witte uitstraling blijft dit gebouw uit 1965 beeldbepalend en kan het weer een jaar of veertig mee.’’
Binnenklimaat In het project wordt de nieuwste generatie warmtepompen van Itho Daalderop geïnstalleerd, de WPU 5G met een voorraadvat van 150 liter ten behoeve van warm tapwater. Daarnaast is het Itho Daalderop HRU 300 ventilatiesysteem met warmteterugwinning onderdeel van het klimaatsysteem. Zowel verwarming, ventilatie en monitoring zijn te bedienen of in te zien via de Spider Klimaatthermostaat.
BAM Wonen is, in opdracht van woningcorporatie Vestia, in oktober van start gegaan met de renovatie. De oplevering staat gepland voor het laatste kwartaal van 2020.
Herman Fiselier heeft een elektrisch aangestuurd warmwater-systeem ontworpen en geïnstalleerd in zijn jaren 60-woning. Hij koppelde de ketel af, plaatste twee boilervaten voor de verwarming en een derde voor het warme water, een pomp, een paar kleppen en ‘wat elektronica’. Het warme water uit de boilers wordt rondgepompt in het cv-systeem. Het retourwater gaat vervolgens terug de boilers in. Feitelijk een heel ouderwetse manier van water rondpompen, maar wel gasloos.
Fiselier is werkzaam als elektronica-ontwerper en -reparateur maar noemt zichzelf ook wel een hobby-uitvinder, vertelt hij aan De Stentor. Hij is ervan overtuigd een alternatief in handen te hebben voor het Groningse gas of oplossingen zoals dure warmtepompen. Voor drie- tot vierduizend euro zou het realiseerbaar moeten zijn, als er tenminste een bedrijf is dat zijn prototype verder wil uitwerken.
Afgelopen winter heeft het systeem de ultieme test doorlopen. Het gezin heeft één dag in de kou gezeten, maar na wat aanpassingen bleek alles naar behoren te werken. Bij -10 graden buiten, was het binnen dik 20 graden, terwijl er in de woonkamer nog niet eens overal dubbel glas is aangebracht. Er liggen twaalf zonnepanelen op het dak die voor voldoende stroom zorgen. Maar ook zonder zonnepanelen zou het systeem prima kunnen werken. Dan wordt weliswaar een stuk meer stroom verbruikt, maar dat compenseert de besparing op gas.
Sinds 1 juli is de wettelijke plicht tot het aanleggen van een gasaansluiting bij nieuwbouwhuizen vervallen, wat feitelijk een verbod betekent op het aanleggen van een gasaansluiting. Dit verbod gaat gepaard met torenhoge ambities en wensen. Maar zijn die wel realiseerbaar en is het wel zo verstandig? En voor wie zijn de kosten eigenlijk?
Dit vraagt Berend van der Veer zich af in een column die hij namens de vereniging van Nederlandse Fabrieken van Gasafvoerleidingsystemen, ROGAFA, schrijft in de nog te verschijnen InstallateursZaken van november. “Wij willen ook een schoner milieu en een goede gezonde toekomst voor onze kinderen. Wat ons ernstig zorgen baart is dat alle maatregelen al genomen worden of zijn, maar waar is het grotere plan? Hebben we er wel goed over nagedacht? We hebben het beste gasnetwerk van de wereld en we gaan er zonder goed alternatief al toe over om dit af te breken.
Er word op dit moment hard gewerkt aan alternatieven als biogas en waterstof waarvoor de bestaande gasinfrastructuur prima geschikt is. Wij, Nederland, zijn het enige (gas)land ter wereld met een gasverbod. Landen om ons heen gaan massaal over op gas als alternatief voor andere fossiele brandstoffen en daar ligt geen prachtig gasnetwerk. Laten we de discussie openen. Is dit wel het alternatief wat we willen?”
Tot 1 juli van dit jaar konden ontwikkelaars van nieuwbouwprojecten nog een vergunning krijgen om huizen te bouwen mét gasaansluiting. Uit een analyse van onderzoeksbureau Bouwtrend blijkt nu dat zo’n 40.000 nog te bouwen huizen een cv-ketel met gasaansluiting krijgen, terwijl in het klimaatakkoord is afgesproken dat Nederland de komende decennia van het gas af moet.
Eerder onderzoek van Bouwtrend afgelopen juni toonde al aan dat nieuwe rijwoningen nog massaal werden voorzien van een gasketel voordat het verbod hierop in werking trad. Dit bleek uit de analyse van de energieprestatieberekeningen uit 2018 voor meer dan 13.000 nieuwe rijwoningen.
Minister Ollongren (Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties) kent aan 27 gemeenten een rijksbijdrage toe voor het aardgasvrij maken van een wijk. Daarvoor is uit de Klimaatenvelop van het kabinet 120 miljoen euro beschikbaar. In het Programma Aardgasvrije Wijken doen gemeenten kennis en ervaring op om bestaande wijken haalbaar en betaalbaar te verduurzamen. In totaal hadden 74 gemeenten een plan ingediend.
Met het programma Aardgasvrije Wijken werkt het kabinet aan het halen van de doelen uit het Klimaatakkoord van Parijs. Het aardgasvrij maken van de gebouwde omgeving moet een belangrijke bijdrage leveren aan het terugdringen van de CO2-uitstoot. Ook helpt het aardgasvrij maken van wijken bij het beperken van de gaswinning in Groningen.
De plannen zijn onder andere beoordeeld op kwaliteit en de financiële onderbouwing. Ook werd gekeken hoe de plannen konden helpen bij mogelijke andere opgaven in de wijk. Om zoveel mogelijk kennis op te doen voor andere wijken is een gevarieerde groep geselecteerd: groot en klein, landelijke en stedelijk, verschillende technieken en spreiding door heel Nederland: elke provincie heeft minimaal één proeftuin.
Eerder werd al bekend dat Rotterdam-Zuid en minimaal vier gemeenten in Groningen geselecteerd zouden worden. Op die plaatsen zijn extra kansen om de woon- en leefomgeving te verbeteren. In Groningen kan bijvoorbeeld de verduurzaming samengaan met de versterking van woningen.
Voor het delen van kennis en ervaring ontwikkelt de VNG voor alle gemeenten een speciaal programma. Dit programma gaat gemeenten helpen bij het invullen van hun regierol. Dit is nodig om de overgang naar aardgasvrije wijken te versnellen. Andere partners van het Programma Aardgasvrije Wijken zijn het ministerie van EZK, het Interprovinciaal Overleg (IPO) en de Unie van Waterschappen (UVW).
Naast de proeftuinen ondersteunt het rijk het aardgasvrij maken van Nederland met een programma voor aardgasvrije en frisse basisscholen (5 miljoen euro) en een subsidie voor technische innovaties (12,8 miljoen euro).
Het kabinet stelt door de hoge hoeveelheid aanvragen meer geld beschikbaar dan aanvankelijk begroot. Met het toevoegen van het budget voor 2019 konden meer wijken worden geselecteerd. In 2019 wordt een nieuwe uitvraag voorbereid.
In het regeerakkoord is afgesproken dat voor het einde van de kabinetsperiode jaarlijks 30.000 tot 50.000 woningen aardgasvrij worden opgeleverd. Nieuw te bouwen woningen waarvoor na 1 juli een bouwvergunning wordt aangevraagd, moeten in principe aardgasvrij zijn. Gemeenten kunnen daar in bijzondere omstandigheden een uitzondering op maken. Bijvoorbeeld als een project vertraging zou oplopen of als aardgasvrij op een bepaalde locatie (nog) niet mogelijk is.
Met de recente ontwikkeling zoals het gasloos bouwen (nieuwbouw) en Gemeenten die streven naar energieneutrale (gasloze) wijken, zal de inzet van Warmtepompen de komende jaren een steeds grotere rol gaan spelen. Langzaam maar zeker gaat de warmtepomp de CV-ketel uit de markt verdringen.
Het Nederlands Platform Warmtepompen (NPW) ondersteunt dit proces door samen met partners het Nederlands Warmtepomp Congres 2018 te organiseren. Tijdens het congres zullen de diverse facetten rond het toepassen van Warmtepompen in de woningbouw (zowel nieuwbouw als bestaande bouw) nader worden belicht.
Het congres start met de Uitreiking van de UNETO-VNI Innovatie Award. Vervolgens zal prof. Dr. Ir. Anke van Hal een presentatie verzorgen, gevolgd door drie rondes met elk tien parallelsessies. Hierbij is gekozen voor een breed scala van onderwerpen rond de ‘Warmtepomp’, zodat er voor iedereen wat wils is. Het programma wordt afgesloten met een paneldiscussie onder leiding van dagvoorzitter Frank Agterberg, waarbij ook de deelnemers in de zaal zullen worden betrokken.
Datum: 10 oktober 2018
Locatie: Congrescentrum 1931, bij de Brabanthallen in ‘s-Hertogenbosch
Tijden: 12.15 – 19.00 uur www.nederlandswarmtepompcongres.nl
Het congres is gelijktijdig met de Vakbeurs Energie die op 9, 10 & 11 oktober 2018 plaatsvindt in de Brabanthallen te ‘s-Hertogenbosch. Congrescentrum 1931 bevindt zich naast de Brabanthallen. Combineer zo mogelijk uw Congresbezoek met een beursbezoek. Bij inschrijving voor het Warmtepompcongres ontvangt u automatisch een gratis toegangskaart voor de Vakbeurs Energie.
Naar aanleiding van het rapport van de Onderzoekraad voor Veiligheid (OvV) naar koolmonoxide bij cv-ketels heeft het kabinet besloten om een wettelijke certificeringsregeling in te voeren. Dat betekent dat uitsluitend bedrijven die gecertificeerd zijn straks nog werkzaamheden mogen uitvoeren aan gasverbrandingstoestellen, de luchttoevoer en de rookgasafvoer. Binnen deze procescertificering moet ook de vakbekwaamheid van individuele monteurs worden geborgd. Bedrijven die niet gecertificeerd zijn en tóch werkzaamheden aan cv-installaties uitvoeren zijn straks in overtreding.
De overheid heeft niet gekozen voor een erkenning, maar voor een certificeringsregeling. Dit betekent dat een onafhankelijke partij, een certificerende instelling, straks controleert of een installatiebedrijf voldoet aan de wettelijke eisen. De certificerende instelling zal ook periodieke controles uitvoeren op de werkzaamheden van het installatiebedrijf. Bij een erkenningsregeling verklaart het installatiebedrijf zelf dat het aan de eisen voldoet.
Begin dit jaar heeft de overheid de concept-regeling voor de certificering gepubliceerd. “Uneto-VNI heeft positief op de concept-regeling gereageerd, maar benadrukt wel dat de regeling aan een aantal randvoorwaarden moet voldoen. De kosten zijn voor ons een belangrijk punt van zorg”, vertelt persvoorlichter Dick Reijman. “Uneto-VNI wil dat de kosten van de regeling zo laag mogelijk blijven, zodat certificering voor alle leden haalbaar is en het draagvlak voor de wettelijke regeling zo groot mogelijk. Hierover is Uneto-VNI momenteel in gesprek met het Ministerie van Binnenlandse Zaken. “
De wetswijziging die nodig is om de wettelijke certificeringsregeling in te voeren, is door het kabinet voor advies ingediend bij de Raad van State. De verwachting is dat de wetswijziging in het najaar bij de Tweede Kamer wordt ingediend. Daar volgt eerst behandeling in de commissie voor Binnenlandse Zaken en daarna de plenaire behandeling. In dit traject kunnen nog wijzigingen worden aangebracht in de wetstekst. Naar verwachting zal de wettelijke certificeringsregeling medio 2019 in werking treden.
Woningcorporaties beschikken over te weinig geld om woningen van het aardgas af te krijgen. Volgens koepelorganisatie Aedes is er 108 miljard euro nodig om tot 2050 alle woningen CO2-neutraal te maken. “Dat is binnen de financiële mogelijkheden van de sector echter niet haalbaar”, zegt Aedes maandag tegen Het Financieele Dagblad (FD).
Volgens Aedes moet de belastingdruk omlaag. Op die wijze zou er geld vrijkomen om woningen beter te isoleren en van alternatieve energiebronnen te voorzien. De corporatiekoepel reageert hiermee op een uitspraak die Diederik Samsom afgelopen week heeft gedaan tijdens onderhandelingen over het klimaatakkoord. De voormalige politicus leidt de Sectortafel Gebouwde Omgeving, en zei dat woningbouwverenigingen het voortouw in de energietransitie moeten nemen “als we graag meters willen maken”.
Aedes-voorzitter Marnix Norder vindt dat Samson voor de muziek uitloopt, want “de besprekingen hierover zijn nog niet afgerond”.
Cv-ketelinstallaties worden meestal te ruim gedimensioneerd om onder alle klimaatomstandigheden het gewenste comfortniveau te kunnen garanderen. Bij warmtepompen werkt deze veiligheidsmaatregel juist tegen de installatie in, betogen drie deskundigen.
Tot 1 juli van dit jaar konden ontwikkelaars van nieuwbouwprojecten nog een vergunning krijgen om huizen te bouwen mét gasaansluiting. Uit een analyse van onderzoeksbureau Bouwtrend blijkt nu dat zo’n 40.000 nog te bouwen huizen een cv-ketel met gasaansluiting krijgen, terwijl in het klimaatakkoord is afgesproken dat Nederland de komende decennia van het gas af moet.
